Media en onderwijs

Genderideologie in het onderwijs en de media: wie bepaalt wat kinderen leren?

Hoe kerndoelen, scholen en belangenorganisaties als COC, Rutgers en Transgender Netwerk samen bepalen wat kinderen leren over gender, en wat de kritiek daarop is.

Redactie Genderlobby.nl
·
Gepubliceerd 4 augustus 2026
Illustratie bij: Genderideologie in het onderwijs en de media: wie bepaalt wat kinderen leren?

Wie bepaalt wat Nederlandse kinderen op school leren over sekse, gender en seksuele diversiteit? Het korte antwoord: niet één partij. De overheid stelt kerndoelen vast, scholen kiezen hun eigen invulling, en een handvol belangenorganisaties levert het lesmateriaal, de actiedagen en de taal waarin erover gesproken wordt. Critici vatten dat samen onder de noemer ‘genderideologie in het onderwijs’; voorstanders spreken van sociale veiligheid. Dit artikel ontrafelt wie wat doet, met welk geld en op welke wettelijke basis, en wat er aan kritiek tegenover staat.

Drie lagen: overheid, school en belangenorganisatie

Het debat over gender in het onderwijs loopt vaak vast omdat drie verschillende lagen door elkaar worden gehaald. De eerste laag is de overheid: het ministerie van OCW stelt via kerndoelen en de burgerschapsopdracht vast wat scholen minimaal moeten behandelen, en de Inspectie van het Onderwijs houdt daar toezicht op. De tweede laag is de school: binnen de grondwettelijke vrijheid van onderwijs (artikel 23) kiest elk bestuur zelf de methode, de gastdocent en het schoolbeleid rond bijvoorbeeld toiletten of aanspreekvormen. De derde laag zijn belangenorganisaties als COC Nederland, Rutgers, Transgender Netwerk en Stichting School & Veiligheid, die lesmateriaal, trainingen en campagnes aanbieden, deels met rijkssubsidie.

Pas als je deze lagen uit elkaar houdt, wordt zichtbaar waar invloed precies wordt uitgeoefend. De overheid schrijft geen enkele lesmethode voor en verplicht geen school tot Paarse Vrijdag. Maar doordat zij belangenorganisaties financiert om scholen te ondersteunen, komt het materiaal van die organisaties in de praktijk wel bij een groot deel van de scholen terecht. Hoe dat netwerk in elkaar zit, beschrijven we in ons overzicht van de belangrijkste organisaties; dit artikel richt zich op onderwijs en media.

De wettelijke basis: kerndoelen van 2012 tot 2027

De juridische kapstok voor aandacht aan seksuele diversiteit dateert van 2012. Bij besluit van 21 september 2012 (Staatsblad 2012, 470) wijzigde het kabinet kerndoel 38 voor het basisonderwijs en kerndoel 43 voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Sinds 1 december 2012 moeten leerlingen leren ‘respectvol om te gaan met seksualiteit en met diversiteit binnen de samenleving, waaronder seksuele diversiteit’ (bron; de ingangsdatum staat in Staatsblad 2012, 594). Volgens de nota van toelichting is het van belang dat scholen de kerndoelen ‘naar eigen inzicht onderwijskundig én inhoudelijk kunnen invullen’. Genderidentiteit staat niet in de kerndoelen zelf; de nota van toelichting noemt ‘tolerantie en respect voor homoseksualiteit, biseksualiteit en genderidentiteit’ wel als een van de redenen voor aandacht voor het onderwerp.

Daar kwamen twee wetten bij. De wet van 4 juni 2015 over veiligheid op school verplicht scholen een veiligheidsbeleid te voeren en de veiligheid van leerlingen te monitoren (bron). En de aangescherpte burgerschapsopdracht (wet van 23 juni 2021) verlangt dat scholen respect voor en kennis van de basiswaarden van de democratische rechtsstaat bijbrengen, en kennis over en respect voor verschillen in onder meer godsdienst, afkomst, geslacht en seksuele gerichtheid (bron). Geen van deze wetten schrijft voor hoe gender in de klas aan bod moet komen, maar samen vormen ze de grond waarop belangenorganisaties hun aanbod presenteren als hulp bij een wettelijke taak.

De nieuwe kerndoelen burgerschap

Het curriculum als geheel is volgens staatssecretaris Paul sinds 2006 niet meer herzien. Stichting Leerplanontwikkeling (SLO) werkte daarom aan een nieuw curriculum, met kerndoelen voor de nieuwe leergebieden burgerschap en digitale geletterdheid. De conceptkerndoelen voor die twee leergebieden zijn beproefd met schoolleiders en leraren van meer dan 180 scholen; de staatssecretaris stuurde de door SLO opgeleverde kerndoelen op 1 september 2025 naar de Tweede Kamer. Volgens haar Kamerbrief (31 293, nr. 833) is de beoogde inwerkingtreding 1 augustus 2027, met overgangsrecht tot 1 augustus 2031. Scholen kunnen al met de nieuwe doelen werken ‘zonder dat de inspectie hier nu al handhavend op toeziet’. De brief noemt deelnemen aan de samenleving ‘met respect voor de diversiteit die onze samenleving kenmerkt’ een basisvaardigheid; de wettelijke grondslag wordt geregeld in het Wetsvoorstel herziening wettelijke grondslagen kerndoelen.

Stichting School & Veiligheid en Gendi: de rijksgefinancierde schakel

De belangrijkste overheidsnabije speler is Stichting School & Veiligheid (SSV). De stichting organiseert haar activiteiten, in haar eigen woorden, ‘met ondersteuning van het ministerie van OCW’ (bron) en ondersteunt scholen bij een sociaal veilig klimaat via een adviespunt, conferenties en e-learnings. Gender- en seksuele diversiteit is een van haar thema’s. SSV beheert ook de website Gendi.nl, die lesmateriaal, praatplaten, filmpjes en bijvoorbeeld een checklist voor Paarse Vrijdag aanbiedt.

In de beantwoording van Kamervragen in augustus 2024 beschreef de staatssecretaris de taakverdeling expliciet: het ministerie ondersteunt SSV, dat Gendi.nl onderhoudt, en ‘daarnaast subsidieert het ministerie COC Nederland’ voor Paarse Vrijdag, het faciliteren van Gender & Sexuality Alliances en een GSA-docentennetwerk (bron). Daarmee is SSV een plek waar overheidsbeleid en het materiaal van belangenorganisaties samenkomen: Gendi.nl is een initiatief van een door OCW ondersteunde instelling en biedt onder meer het Paarse Vrijdag-pakket van COC Nederland aan.

COC: GSA Netwerk en Paarse Vrijdag

COC Nederland is in het onderwijs vooral zichtbaar via het GSA Netwerk en Paarse Vrijdag. Een GSA (Gender & Sexuality Alliance) is een leerlingengroep die zich inzet voor acceptatie op de eigen school; het COC faciliteert deze groepen en bouwt aan een GSA-docentennetwerk. Paarse Vrijdag, in 2010 bedacht door een zeventienjarige scholier (bron), telt volgens opgave van het COC aan het ministerie bijna 3.000 deelnemende schoollocaties per jaar; dat getal is gebaseerd op het aantal aangevraagde Paarse Vrijdag-pakketten. In 2015 regelde toenmalig minister Bussemaker dat de GSA’s in 2016 en 2017 op 400.000 euro per jaar konden rekenen, deels uit een OCW-projectsubsidie en deels uit de instellingssubsidie van het COC (bron). De geschiedenis, groei en financiering van deze actiedag beschrijven we uitgebreid in ons artikel over Paarse Vrijdag en het GSA Netwerk.

Van belang voor dit overzicht is vooral de positie die het COC hierdoor heeft gekregen. Toen Kamerleden in 2024 wilden weten hoeveel scholen aan Paarse Vrijdag meedoen, vroeg de staatssecretaris dat na bij het COC, ‘omdat zij dit project coördineren’. Een belangenorganisatie is zo de feitelijke bron geworden voor cijfers waarop het ministerie zijn beleid baseert. Dat is geen verwijt; het laat wel zien hoe dicht lobby en beleid in dit domein op elkaar zitten. Meer over de geldstromen achter deze organisaties staat in Wie betaalt de genderlobby?.

Rutgers: lesmethoden voor relaties en seksualiteit

Kenniscentrum Rutgers levert lesmateriaal over relaties en seksualiteit. Voor het voortgezet onderwijs en het mbo is er de methode Lang Leve de Liefde, waarvan de website naar Soa Aids Nederland, Rutgers, Maastricht University en GGD Rotterdam-Rijnmond verwijst en waarbij een aparte module Seksuele diversiteit hoort. Voor het basisonderwijs is Rutgers vooral bekend van de Week van de Lentekriebels; die campagne heeft een eigen debat en een eigen zustersite over de Week van de Lentekriebels, zodat we er hier niet verder op ingaan.

Rutgers gebruikt eigen onderzoek om de noodzaak van zijn methoden te onderbouwen. In september 2020 meldde het centrum op basis van een peiling onder ruim 400 basisscholen dat 98 procent seksuele vorming geeft, maar dat een derde daarbij niet specifiek ingaat op seksuele diversiteit en 40 procent een lesmethode gebruikt die specifiek voor relationele en seksuele vorming bedoeld is (bron). Het COC voegde daar in de NOS-berichtgeving aan toe dat veel scholen ook te weinig aandacht besteden aan genderidentiteit. Zulke cijfers vormen de brug tussen de kerndoelen van 2012 en de verkoop en subsidiëring van lesmateriaal: de wet zegt dát het moet, de organisaties leveren het hóe.

Transgender Netwerk: van toiletsticker tot GenderDoeboek

Transgender Netwerk (voorheen Transgender Netwerk Nederland, TNN) richt zich specifiek op genderidentiteit. In november 2014 voerden COC en TNN op honderd middelbare scholen een ‘Nationale WC-actie’, waarbij leerlingen stickers op toiletdeuren plakten om scholen te bewegen naast jongens- en meisjestoiletten ook genderneutrale toiletten aan te bieden. Sophie Schers van TNN benadrukte destijds dat het niet om een apart transgendertoilet ging, ‘want dat is nog pijnlijker voor transgenderjongeren’ (bron). Acht jaar later hadden meer dan vijftig van de 122 middelbare scholen die een enquête van de NOS invulden een genderneutraal of genderinclusief toilet (bron).

Het huidige instrument van Transgender Netwerk voor scholen is het GenderDoeboek voor Scholen: een handreiking voor docenten, schoolleiding en ander schoolpersoneel in het basis- en voortgezet onderwijs, met adviezen over onder meer toiletten en kleedkamers, namen, gym en sport en het omgaan met pesten. Een profiel van de organisatie, inclusief financiering, staat in ons profiel van Transgender Netwerk.

Voornaamwoorden en namen op school

Het gevoeligste punt in schoolbeleid is het gebruik van een nieuwe naam en andere voornaamwoorden voor een leerling, oftewel sociale transitie op school. De kerndoelen en de wetten hierboven regelen dit niet; de keuze ligt bij de school. De vraag of ouders daarbij betrokken moeten worden, en wat een school doet als een leerling dat niet wil, raakt daarmee aan een medisch-ethische kwestie, waarover de Britse Cass Review in 2024 een aanbeveling deed (zie hieronder).

Media: van stijlafspraak tot mediamonitor

De tweede arena is de media. Op 3 juni 2021 maakte persbureau ANP bekend voor mensen die niet als man of vrouw aangeduid willen worden de voornaamwoorden die, diens, hen of hun te gaan gebruiken (bron). Volgens de NOS gebruikten de Volkskrant en tijdschrift Linda toen al neutrale voornaamwoorden als iemand dat wenst (bron). In augustus 2022 publiceerde de Nederlandse Taalunie op Taaladvies.net een advies over verwijswoorden voor non-binaire personen; daarin wordt geen van de mogelijke combinaties als beste geadviseerd, al verwacht de Taalunie dat die en hen het meest kansrijk zijn (bron). Het ANP levert naar eigen zeggen aan nagenoeg de hele Nederlandse journalistiek; of afnemers de aangepaste aanduidingen overnemen, is volgens het persbureau aan de media zelf.

Transgender Netwerk speelt hierbij een actieve rol. De organisatie publiceerde de gids Tips voor mediamakers, met onderzoeken, cijfers en uitleg, en brengt over de jaren vanaf 2018 een Mediamonitor uit waarin de berichtgeving over transgender personen in Nederlandse geschreven media kwantitatief en kwalitatief wordt geanalyseerd (bron). De monitor over 2018 concludeerde dat transgender personen percentueel minder vaak in de media aanwezig zijn dan in de samenleving en dat de berichtgeving voornamelijk over transgender vrouwen gaat (bron). De organisatie biedt mediamakers bovendien aan mee te denken over een item en vóór publicatie met een artikel mee te lezen (bron). Dat is legitieme belangenbehartiging, maar het betekent ook dat de normen voor ‘correcte’ berichtgeving grotendeels door één belanghebbende worden geformuleerd.

De publieke omroep draagt bij aan zichtbaarheid met programma’s als Hij, zij, hen van KRO-NCRV (voorheen Hij is een Zij), waarin transgender personen tijdens hun transitie worden gevolgd en waarvan in het najaar van 2022 het zesde seizoen werd uitgezonden (bron), en met berichtgeving van de NOS over Paarse Vrijdag. Wie het debat over genderzorg voor minderjarigen wil volgen, vindt op transtijd.nl een overzicht van de ontwikkelingen.

De kritiek: ouders, Cass Review en onderwijsvrijheid

De weerstand komt uit drie hoeken. De eerste zijn ouders en lokale gemeenschappen. In juni 2024 verscheen in het AD het bericht ‘Steeds meer Twentse scholen vinden Paarse Vrijdag maar gedoe’. De VVD stelde er Kamervragen over; de staatssecretaris antwoordde dat scholen vrij zijn om aandacht aan diversiteit ‘via Paarse Vrijdag of op een andere manier’ te geven, en verwees naar lopend, nog niet gepubliceerd onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen, waarvan de voorlopige resultaten een verschil in acceptatie tussen scholen in de stad en op het platteland laten zien (bron). Een Amsterdamse leerkracht vertelde NH Nieuws in december 2024 dat op zijn vorige school twee jaar eerder twaalf van de 22 leerlingen thuisbleven toen hij bij Paarse Vrijdag wilde stilstaan (bron).

De tweede hoek is medisch-wetenschappelijk. De Cass Review, het onafhankelijke onderzoek van kinderarts Hilary Cass naar de Britse genderzorg voor minderjarigen (eindrapport april 2024), schrijft dat sociale transitie binnen de NHS gezien moet worden als een ‘actieve interventie’ (vertaald), omdat zij aanzienlijke effecten kan hebben op het psychisch functioneren en de uitkomsten op langere termijn, en acht het mogelijk dat sociale transitie in de kindertijd het verloop van de ontwikkeling van de genderidentiteit verandert (bron). Een systematische review van de University of York vond elf studies over sociale transitie, de meeste van lage kwaliteit, en concludeerde dat robuust bewijs voor de voordelen of de nadelen van sociale transitie bij kinderen en adolescenten ontbreekt (bron). Cass beveelt aan dat gezinnen die over de sociale transitie van een kind vóór de puberteit beslissen zo vroeg mogelijk een clinicus met relevante ervaring kunnen zien, en schrijft dat bij kinderen een voorzichtiger benadering nodig is dan bij adolescenten. Voor scholen is dat een ongemakkelijke boodschap, ook omdat het rapport benadrukt dat wat op school gebeurt niet onderschat mag worden. Over de Nederlandse zorgpraktijk leest u meer op dutchprotocol.nl.

De derde hoek is onderwijsvrijheid. Artikel 23 van de Grondwet geeft scholen de ruimte om het onderwerp vanuit de eigen levensbeschouwing te behandelen. In een schriftelijk overleg met de Eerste Kamer over informeel onderwijs (35 352, L, januari 2024) stelde de BBB-fractie dat de opvoeding van kinderen ‘primair de verantwoordelijkheid is van hun ouders’. De minister antwoordde dat het niet de bedoeling is onderwijs te verbieden waarin orthodoxe of controversiële opvattingen worden overgedragen en dat het toegestaan blijft ‘om in de eigen kring te staan voor de eigen waarden’, zolang daarbij geen geweld of een minachtende of vijandige houding jegens anderen wordt aangemoedigd. De grens tussen een eigen pedagogische lijn en het schenden van de burgerschapsopdracht is daarmee in de praktijk een zaak van de inspectie en, uiteindelijk, de rechter.

Weging: wie heeft hier eigenlijk de regie?

Het beeld dat uit de feiten oprijst, is geen complot maar een verdeling van verantwoordelijkheid die niemand volledig overziet. De overheid stelt alleen doelen en betaalt; scholen kiezen, maar hebben zelden de expertise om zelf materiaal te maken; belangenorganisaties vullen dat gat met professioneel materiaal dat door rijksfinanciering een officieel aanzien krijgt. Het resultaat is dat het materiaal van organisaties als COC, Rutgers en Transgender Netwerk scholen bereikt zonder dat de wet een methode voorschrijft.

Dat is op zichzelf niet ongewoon; ook bij verkeersles of mediawijsheid leveren maatschappelijke organisaties het materiaal. Het verschil is dat de inhoud hier raakt aan een wetenschappelijk onbesliste kwestie, de omgang met kinderen die worstelen met hun genderidentiteit, en aan een grondrecht, de vrijheid van onderwijs. Wie het debat over genderideologie in het onderwijs zuiver wil voeren, doet er daarom goed aan drie vragen te scheiden: wat verplicht de wet, wat kiest de school, en wie heeft het materiaal geschreven en betaald? Meer artikelen over dit thema vindt u in onze rubriek Media en onderwijs.

Bronnen

  1. Staatsblad (2012). Besluit van 21 september 2012 tot wijziging van de kerndoelen primair en voortgezet onderwijs in verband met seksualiteit en seksuele diversiteit, Stb. 2012, 470. Rijksoverheid.
  2. Staatssecretaris van OCW (2025). Brief over actualisatie en implementatie van de kerndoelen, Kamerstukken II 2024–2025, 31 293, nr. 833 (1 september 2025). Tweede Kamer.
  3. Staatssecretaris van OCW (2024). Antwoord op Kamervragen van de leden Becker en Kisteman (VVD) over Paarse Vrijdag in Twente, Aanhangsel Handelingen II 2023–2024, nr. 2260 (1 augustus 2024). Tweede Kamer.
  4. Minister van OCW (2015). Uitkomsten van het overleg met het COC inzake financiering Gay-Straight Alliances, Kamerstukken II 2014–2015, 30 420, nr. 224. Tweede Kamer.
  5. Cass, H. (2024). Independent review of gender identity services for children and young people: Final report. NHS England / The Cass Review.
  6. NOS (2022). ‘Groot deel scholen doet mee aan Paarse Vrijdag, maar nog veel te winnen’ (9 december 2022); NOS (2020). ‘Rutgers: 1 op 3 basisscholen geeft geen les over homoseksualiteit’ (4 september 2020). NOS.
  7. BNNVARA Kassa (2014). ‘Scholen in actie voor sekseneutrale wc’s’ (11 november 2014); Transgender Netwerk (z.j.). GenderDoeboek voor Scholen en Mediamonitor. Transgender Netwerk.
  8. Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs (2024). Verslag schriftelijk overleg over de burgerschapsopdracht, Kamerstukken I 2023–2024, 35 352, L. Eerste Kamer.

Redactie Genderlobby.nl

Onafhankelijke redactie die invloed, geldstromen en netwerken in het genderdebat zichtbaar maakt op basis van jaarverslagen, Kamerstukken en rapporten. Informatief, geen juridisch advies. Laatst bijgewerkt op 4 augustus 2026.

Meer over ons →

Veelgestelde vragen

Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.

Meer in het dossier Media en onderwijs