Stijlgidsen en voornaamwoorden: hoe redacties hun taal veranderden
Van AP Stylebook tot Onze Taal: hoe internationale en Nederlandse stijlgidsen in enkele jaren bepaalden welke woorden redacties gebruiken voor gender.

Een jaar voordat de meeste Nederlanders ooit van non-binair voornaamwoordgebruik hadden gehoord, bogen eindredacties zich al over een ogenschijnlijk klein probleem: welk woord gebruik je voor iemand die geen hij of zij wil zijn. Het antwoord staat inmiddels vastgelegd in stijlgidsen, taaladviezen en interne richtlijnen die zelden het daglicht zien, maar wel bepalen hoe miljoenen lezers leren spreken over gender. Dit is het verhaal van die geruisloze taalverschuiving.
Een nieuw woord voor een oud probleem: hen als voornaamwoord
Het Nederlands kent, anders dan het Engels met zijn eeuwenoude gebruik van singular they, van oudsher geen vanzelfsprekend genderneutraal enkelvoudig voornaamwoord. Wie niet als hij of zij aangesproken wilde worden, moest het doen met omslachtige zinsconstructies of werd simpelweg in een van de twee bestaande categorieen geplaatst. Vanaf het midden van de jaren 2010 begon daar verandering in te komen, aangejaagd door transgender- en non-binaire personen die om een alternatief vroegen en door taalkundigen die zich over de vraag bogen.
De Nederlandse Taalunie liet via het taaladviesplatform taaladvies.net weten dat die en hen als genderneutraal alternatief kunnen dienen, naast bestaande meervoudsvormen. Genootschap Onze Taal publiceerde vergelijkbare taaladviezen en signaleerde dat het gebruik van hen als enkelvoudig voornaamwoord de afgelopen jaren gestaag toenam, vooral in journalistieke en literaire teksten over personen die zich niet in het binaire man-vrouwschema herkennen. Daarmee verschoof iets dat decennialang een grammaticale curiositeit was naar een redactionele keuze met politieke lading.
- Hen of hun als enkelvoudig voornaamwoord voor non-binaire personen
- Die in plaats van hij of zij, vooral in gesproken taal
- Herhaling van de volledige naam in plaats van een voornaamwoord, als redactionele omweg
- Navragen bij de bron zelf als uitgangspunt, in plaats van een vaste regel
AP en GLAAD zetten internationaal de toon
De belangrijkste aanzet tot verandering kwam niet uit Nederland, maar uit de Verenigde Staten. De Associated Press, wiens stijlboek wereldwijd als referentie geldt voor nieuwsredacties, nam al geruime tijd een apart lemma transgender op met aanwijzingen over terminologie. In 2017 maakte persbureau AP daarnaast bekend dat journalisten in beperkte gevallen singular they mogen gebruiken, onder meer voor personen die zich niet identificeren als man of vrouw. Dat was een breuk met decennia van grammaticale orthodoxie en werd destijds breed besproken in de Amerikaanse journalistiek.
Parallel daaraan publiceert belangenorganisatie GLAAD al sinds de jaren negentig een media reference guide, een naslagwerk met aanbevolen en af te raden termen voor berichtgeving over lhbti-onderwerpen. De gids raadt bijvoorbeeld transgender aan boven transgendered en gender-affirming care boven oudere, door critici als stigmatiserend ervaren termen. Omdat internationale persbureaus en vertaalde berichtgeving via wereldwijde nieuwsstromen ook de Nederlandse redactievloer bereiken, sijpelt deze terminologie onvermijdelijk door in Nederlandse koppen en artikelen, vaak zonder dat de herkomst expliciet wordt benoemd.
Van geslacht naar gender: WPATH-taal sijpelt binnen
Een tweede bron van taalverandering ligt niet bij journalistieke organisaties, maar bij de medische beroepsvereniging WPATH. In de achtste versie van haar Standards of Care, gepubliceerd in 2022, hanteert WPATH consequent begrippen als sex assigned at birth in plaats van biologisch geslacht en gender-affirming care in plaats van neutralere, beschrijvende omschrijvingen. Omdat journalisten bij gebrek aan eigen klinische expertise vaak terugvallen op de woordkeuze van vakliteratuur en patientenorganisaties, vindt deze terminologie haar weg naar nieuwsartikelen, vooral in de gezondheidsjournalistiek.
Critici wijzen erop dat dit proces een spanning blootlegt: termen die zijn ontwikkeld binnen een belangenorganisatie voor transgenderzorg worden door redacties overgenomen als neutrale, beschrijvende taal, terwijl ze feitelijk een bepaald perspectief op gender en lichaam veronderstellen. Voorstanders zien het juist als een correctie van verouderde, pathologiserende taal. Beide kampen zijn het er wel over eens dat woordkeuze in dit domein zelden neutraal is, en dat stijlgidsen daarmee impliciet partij kiezen in een nog altijd onbesliste maatschappelijke discussie.
Nederlandse redacties: voorzichtig, casuistisch, zelden expliciet
Anders dan Amerikaanse media publiceren Nederlandse omroepen en kranten zelden een openbaar, uitgeschreven hoofdstuk over genderterminologie in hun stijlboek. Veranderingen voltrekken zich doorgaans casus voor casus: een redactie krijgt te maken met een geinterviewde die een specifiek voornaamwoord wenst, overlegt intern, en de uitkomst wordt vervolgens de facto richtlijn voor vergelijkbare gevallen. Dat maakt het proces moeilijk te reconstrueren, maar niet minder reeel.
De Raad voor de Journalistiek biedt via zijn Leidraad een algemener kader: persoonlijke kenmerken van een betrokkene, waaronder gender, mogen alleen worden vermeld als dat relevant is voor het verhaal. Diezelfde zorgvuldigheidsnorm wordt door redacties naar analogie toegepast op voornaamwoordgebruik, met als vuistregel dat de voorkeur van de bron leidend is zolang die geen journalistieke onduidelijkheid oplevert. Dat principe staat centraal in de bredere discussie die dit platform voert in het dossier media en onderwijs, waar taal, lesmateriaal en berichtgeving over gender samenkomen.
De grens van de goede wil: de Cass Review en herwonnen terughoudendheid
Niet elke ontwikkeling ging in de richting van ruimere taal. De Cass Review, het Britse onderzoek naar genderzorg voor minderjarigen dat in april 2024 zijn eindrapport publiceerde, constateerde dat het wetenschappelijk bewijs achter vroege medische transitie bij jongeren zwak was. Het rapport leidde er in het Verenigd Koninkrijk toe dat verschillende media voorzichtiger gingen formuleren over jeugdzorg rond genderdysforie, met meer beschrijvende en minder activistisch gekleurde termen, vooral waar het minderjarigen betreft.
Deze correctie laat zien dat stijlgidsen geen eenrichtingsverkeer zijn richting steeds inclusievere taal, maar meebewegen met de stand van het wetenschappelijk debat. Waar het gaat om volwassenen die zelf aangeven hoe ze aangesproken willen worden, hanteren de meeste redacties nog altijd de voorkeur van de bron als uitgangspunt. Waar het gaat om behandelingen van minderjarigen, is sinds de Cass Review een merkbaar voorzichtiger toon waarneembaar, ook buiten het Verenigd Koninkrijk.
Taalgidsen voor de klas: onderwijs volgt de media
De verschuiving in mediataal staat niet los van het onderwijs. Leerlingen en studenten komen de nieuwe terminologie dagelijks tegen in nieuwsberichten, series en sociale media, en verwachten vervolgens dat docenten en lesmateriaal daarbij aansluiten. Onderwijsorganisaties en kennisplatforms publiceren met enige regelmaat handreikingen voor leraren met voorbeeldzinnen, aanbevolen voornaamwoorden en suggesties voor inclusieve aanspreekvormen in de klas.
Het resultaat is een wisselwerking: media-stijlgidsen beinvloeden wat leerlingen als normaal taalgebruik beschouwen, en onderwijsmateriaal normaliseert op zijn beurt diezelfde terminologie voor een volgende generatie lezers en kijkers. Die kringloop maakt woordkeuze in beide sectoren tot iets groters dan een stilistische kwestie alleen, en verklaart waarom stijlgidsen soms feller worden bediscussieerd dan hun formaat doet vermoeden.
Nauwkeurigheid versus respect: de kern van het dilemma
Onder de discussie over voornaamwoorden en terminologie ligt een klassiek journalistiek spanningsveld: de plicht tot nauwkeurige, feitelijke verslaggeving tegenover de plicht om bronnen en onderwerpen met respect te behandelen. Beide waarden zijn op zichzelf onomstreden, maar botsen zodra het gaat om hoe je iemand aanspreekt in een artikel dat ook teruggrijpt op gebeurtenissen van voor een eventuele transitie, of wanneer feitelijke beschrijving en zelfidentificatie uiteenlopen.
Redacties lossen dat doorgaans casusgewijs op, zonder uitgeschreven dogma, en vaak pas nadat een concreet verhaal de vraag acuut maakt. Dat maakt stijlgidsen minder een vaststaand regelboek dan een voortdurend bijgewerkt compromis tussen taalkunde, medische terminologie, journalistieke zorgvuldigheid en maatschappelijk debat. Voor wie de bredere geldstromen en organisaties achter dat debat in kaart wil brengen, biedt het overzicht van alle artikelen op dit platform verdere duiding.
Bronnen
- Associated Press, AP Stylebook, lemma transgender en richtlijn over singular they (2017, doorlopend bijgewerkt), apstylebook.com
- GLAAD, GLAAD Media Reference Guide, 11e editie, glaad.org/reference
- Nederlandse Taalunie, taaladvies over genderneutrale voornaamwoorden, taaladvies.net
- Genootschap Onze Taal, taaladvies over hen en die als genderneutraal voornaamwoord, onzetaal.nl
- WPATH, Standards of Care for the Health of Transgender and Gender Diverse People, Version 8 (2022), wpath.org
- Cass, H., Independent Review of Gender Identity Services for Children and Young People: Final Report (april 2024), cass.independent-review.uk
- Raad voor de Journalistiek, Leidraad voor de journalistiek, rvdj.nl
Redactie Genderlobby.nl
Onafhankelijke redactie die invloed, geldstromen en netwerken in het genderdebat zichtbaar maakt op basis van jaarverslagen, Kamerstukken en rapporten. Informatief, geen juridisch advies. Laatst bijgewerkt op 21 oktober 2026.
Veelgestelde vragen
Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.
Meer in het dossier Media en onderwijs

Paarse Vrijdag en het GSA Netwerk: hoe een scholierenactie een landelijk programma werd
Geschiedenis, groei, financiering en kritiek van Paarse Vrijdag en het GSA Netwerk van COC Nederland: van ruim 140 scholen in 2010 tot bijna 3.000 schoollocaties, mede betaald door OCW.

Genderideologie in het onderwijs en de media: wie bepaalt wat kinderen leren?
Hoe kerndoelen, scholen en belangenorganisaties als COC, Rutgers en Transgender Netwerk samen bepalen wat kinderen leren over gender, en wat de kritiek daarop is.
